Ngay cả ở Nhật Bản, những vấn đề như vậy đang tăng lên từng ngày và đang trở thành vấn đề xã hội nghiêm trọng. Vậy tại sao lại nảy sinh vấn đề bất bình đẳng thu nhập này?
Theo mình, có sẽ giải thích nguyên nhân của sự gia tăng chênh lệch thu nhập ở Nhật Bản trong những điểm sau.
Trình độ học vấn khác biệt do chênh lệch thu nhập hàng năm của hộ gia đình
Khi bạn giỏi, bạn sẽ kiếm được nhiều tiền hơn, cái này mình với bạn không cần tranh cãi. Nhưng nhà bạn mà nghèo, làm sao bạn có điều kiện học được bằng những người có cái đầu giống bạn, nhưng nhà giàu? Phải không?
Nên lý do đầu tiên khiến sự chênh lệch thu nhập ngày càng lớn ở Nhật Bản, đó chính là sự chênh lệch về trình độ học vấn giữa người giàu và người nghèo.
Tại Nhật Bản, hệ thống giáo dục bắt buộc, giống như phổ cập giáo dục ở Việt Nam ấy. Và bất cứ đứa trẻ nào tới trường từ cấp tiểu học đến trung học cơ sở đều có thể được học miễn phí. Tuy nhiên, nếu bạn muốn có được trình độ học vấn cao hơn, chắc chắn bạn sẽ cần rất nhiều tiền.
Các gia đình giàu có đủ khả năng để làm điều đó. Những đứa trẻ trong các gia đình này được đặt trong một môi trường giáo dục đặc quyền ngay từ khi còn nhỏ, nhưng trẻ em trong các gia đình nghèo thì không thể.
Trẻ em trong các gia đình giàu có được giáo dục tốt có nhiều cơ hội kiếm được việc làm với thu nhập cao, trong khi trẻ em trong các gia đình nghèo có trình độ học vấn hạn chế lại mất đi những cơ hội đó. Và bằng cách lặp lại chu kỳ này giữa các thế hệ, khoảng cách thu nhập sẽ ngày càng nới rộng.
Giảm tỷ lệ sinh và dân số già hóa
Yếu tố thứ hai đằng sau chênh lệch thu nhập, đó là tỷ lệ sinh ngày càng giảm, và số người già gia tăng. Và đây là vấn đề nan giải đối với Nhật Bản trong nhiều thập kỷ qua. Và bạn có biết không, ở Việt Nam, vấn đề này cũng đang bắt đầu manh nha rồi đấy. Chẳng thế mà giờ họ kêu gọi sinh nhiều hơn 2 con, kêu gọi phụ nữ sinh sớm hơn lên.
Ở Nhật Bản, hầu hết các công ty bắt đầu nghỉ hưu từ khoảng 60 tuổi, và lương hưu chiếm phần lớn thu nhập của họ sau đó. Khi này, những người cao tuổi sống dựa vào lương hưu chắc chắn sẽ trở thành người có thu nhập thấp. Khi số lượng người già càng tăng, số lượng người có thu nhập thấp cũng gia tăng theo đó.
Số lượng người cao tuổi ở Nhật Bản vẫn đang tăng đều, và dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong tương lai. Tỷ lệ người già từ 65 tuổi trở lên trên tổng dân số được cho là năm 2040 sẽ đạt đến đỉnh điểm.
Lương theo thâm niên
Nói một cách đơn giản, thâm niên là một hệ thống trong đó các vị trí và mức lương tăng lên khi chúng ta già đi. Đây là một hệ thống đặc trưng trong quản lý của Nhật Bản, và đã được thực hiện kể từ khi chiến tranh kết thúc, cùng với chế độ công việc suốt đời. Và ngay cả bây giờ, xếp hạng thâm niên vẫn được duy trì ở Nhật Bản.
Những hệ thống này hoạt động tốt vào một thời điểm nào đó sau chiến tranh, nhưng hiện nay được cho là có nhiều tác động tiêu cực. Điều này khiến cho thu nhập của các thế hệ trẻ bị giữ ở mức tương đối thấp, do cơ chế thu nhập tăng theo độ tuổi.
Hiện nay, sự cạnh tranh ngày càng trở nên gay gắt hơn do sự tăng trưởng và giảm tỷ lệ sinh của nền kinh tế các nước khác, có thể nói hệ thống thâm niên là một trong những yếu tố thúc đẩy sự nghèo đói trong giới trẻ.
Bên cạnh đó, người trẻ cũng đang phải đối mặt với gánh nặng chi phí an sinh xã hội ngày càng tăng dành cho với người cao tuổi, buộc họ phải giảm thu nhập hơn nữa. Có thể nói, sự cố định của chênh lệch thu nhập giữa các thế hệ này cũng chiếm một tỷ lệ lớn của vấn đề.
Tăng số lượng nhân viên thời vụ do nới lỏng luật lao động
Luật phái cử lao động của Nhật Bản có hiệu lực từ năm 1986, nhưng chỉ giới hạn trong 16 ngành vào thời điểm đó. Nhưng đến năm 1996, con số đó đã tăng lên 26. Và vào năm 1999, chính phủ Nhật Bản đưa ra thêm 26 ngành khác, và kinh doanh phái cử đã được tự do hóa về nguyên tắc.
Điều này đã giúp các công ty có thể đảm bảo nguồn nhân lực giá rẻ, linh hoạt, và đồng thời cải thiện khả năng cạnh tranh quốc tế.
Tuy nhiên, về phía người lao động Nhật Bản, họ đang trở nên khó khăn hơn. Do việc làm thường xuyên giảm, số lao động không thường xuyên tăng lên, thu nhập cũng giảm theo. Ngay cả khi nội dung công việc không thay đổi, vẫn có sự chênh lệch đáng kể về thu nhập và đãi ngộ giữa nhân viên chính và nhân viên thời vụ.
Và dẫn đến, khi số lượng người lao động không thể trở thành nhân viên chính tăng lên, khoảng cách thu nhập sẽ ngày càng lớn.
Sự chênh lệch giữa các vùng
Vấn đề thứ sáu là sự chênh lệch kinh tế giữa các vùng miền, mà trọng tâm ở đây là sự chênh lệch về trình độ học vấn. Sự chênh lệch về trình độ học vấn giữa thành thị và nông thôn ở Nhật Bản có liên quan sâu sắc đến vấn đề thu nhập.
Các nghiên cứu trước đó cũng cho thấy, có sự chênh lệch về trình độ học vấn giữa thành thị và nông thôn. Theo “Khảo sát Thành tích Học tập Tiểu học Quốc gia” thực hiện năm 1961, người ta thấy rằng, có sự khác biệt lớn về điểm trung bình giữa “khu vực dân cư đô thị” và “khu vực vùng sâu vùng xa”. Ngoài ra, trong một bài kiểm tra do một cơ sở giáo dục tư nhân thực hiện năm 2008 cho học sinh lớp 5 trên toàn quốc, tỷ lệ làm bài tốt cao hơn ở thành thị và thấp hơn ở nông thôn. Mặc dù khoảng cách này đã thu hẹp hơn so với năm 1961, nhưng rõ ràng là vẫn có những khoảng cách về giáo dục giữa các vùng miền.
Kết quả cho thấy, trẻ em nông thôn ít có khả năng nhận được trình độ giáo dục cao hơn trẻ em thành thị. Như đã nói ở trên, trình độ học vấn có quan hệ mật thiết với mức thu nhập, là nguyên nhân dẫn đến sự chênh lệch thu nhập giữa các vùng.
Việc làm của sinh viên mới ra trường
Một nguyên nhân khác khiến chênh lệch thu nhập ngày càng lớn ở Nhật Bản là vấn đề việc làm cho sinh viên mới ra trường.
Ở Nhật Bản, người ta thường đào tạo những sinh viên mới tốt nghiệp đã được thuê hàng loạt trong vài năm, và tiếp tục sử dụng họ gần như suốt đời theo hệ thống xếp hạng thâm niên và việc làm trọn đời. Điều đó cũng có nghĩa là, những người không kiếm được việc làm khi mới ra trường có khả năng đi chệch khỏi ranh giới đó. Những người trẻ bị mất việc làm vì một lý do nào đó, có ít cơ hội trở thành nhân viên chính thức hơn sau đó, vì vậy họ thường không được hưởng lợi từ việc tăng lương do thâm niên và rơi vào tình trạng thu nhập thấp.
Thời gian làm việc ở Nhật có liên quan sâu sắc đến thu nhập suốt đời. Có thể nói, hệ thống thiên về tuyển dụng hàng loạt sinh viên mới ra trường đã tước đi cơ hội thử thách của những người trẻ tuổi.
Thay đổi về thuế suất thuế thu nhập
Ở Nhật Bản, hệ thống thuế thu nhập là một hệ thống thuế lũy tiến. Nói một cách đơn giản, đây là một hệ thống trong đó số tiền chịu thuế tăng tương ứng với số thu nhập. Thu nhập càng cao thì thuế thu nhập càng cao, thu nhập càng thấp thì thuế càng giảm. Mà hình như hầu hết các quốc gia đều tính theo cách này, chỉ khác là thu bao nhiêu mà thôi.
Đây hẳn là một biện pháp ngăn chặn khoảng cách giàu nghèo ngày càng gia tăng, nhưng trên thực tế, điều này không có nghĩa là có hiệu quả.
Tính đến năm 1974, thuế suất lũy tiến tối đa lên tới tận 75%. Tuy nhiên, thuế suất đã được nới lỏng dần kể từ đó, và mức thuế tối đa sẽ giảm xuống 70% vào năm 1987 và xuống còn 45% vào năm 2015. Nói cách khác, thuế đánh vào người có thu nhập cao liên tục giảm.
Mức thuế thu nhập thấp hơn không chỉ làm tăng thu nhập của những người giàu có, mà còn làm tăng số tiền tiết kiệm và thu nhập bổ sung dựa trên đó. Đây là một yếu tố dẫn đến chênh lệch thu nhập ngày càng lớn.
Quy mô các công ty
Theo ấn bản năm 2016 của “Sách trắng về doanh nghiệp vừa và nhỏ”, do Cơ quan Doanh nghiệp vừa và nhỏ phát hành. Sự khác biệt về lương giữa nhân viên chính thức của các doanh nghiệp vừa và nhỏ và nhân viên chính thức của các doanh nghiệp lớn là khoảng 80.000 yên. Khoảng cách lương này đã không thay đổi trong 20 năm. Sự chênh lệch về thu nhập 80.000 yên một tháng thì mức chênh lệch sẽ là khoảng 1 triệu yên trong một năm. Đây có thể nói là một số tiền đáng kể.
Hơn nữa, khi chuyển đổi sang tiền lương trọn đời, sự chênh lệch trở nên rõ ràng hơn. Nếu bạn tính số năm phục vụ trong cuộc đời là 40 năm, 80.000 yên x 40 năm sẽ là 38,4 triệu yên. Trong một đời người, chênh lệch gần 40 triệu yên sẽ là đến từ nguyên nhân sự khác biệt về quy mô công ty. Nếu bạn có 40 triệu yên, bạn có thể mua một căn nhà hoặc một căn hộ, vì vậy có thể nói là một khoảng cách rất lớn.
Sự gia tăng các bố mẹ đơn thân
Trên thực tế, tỷ lệ nghèo tương đối của các gia đình đơn thân ở Nhật Bản đang ở mức tồi tệ nhất. Tỷ lệ nghèo tương đối là tỷ lệ phần trăm những người có thu nhập thấp hơn một nửa số người ở giữa, khi tất cả mọi người được sắp xếp theo thứ tự thu nhập giảm dần. Nói cách khác, tỷ lệ nghèo tương đối là một tỷ lệ thể hiện sự chênh lệch về thu nhập của quốc gia, nhưng nó là bằng chứng cho thấy tình trạng chênh lệch nghiêm trọng của các hộ gia đình đơn thân Nhật Bản.
Có một số lý do khiến khoảng cách thu nhập của các hộ gia đình đơn thân ở Nhật Bản ngày càng rộng, một trong số đó là do các bà mẹ đơn thân khó kiếm được việc làm thường xuyên. Trong nhiều trường hợp, phụ nữ nghỉ việc sau khi sinh con và bắt đầu cuộc sống lấy trẻ làm trung tâm. Nhiều phụ nữ đã từ bỏ việc làm toàn thời gian để cân bằng với việc nuôi dạy con cái. Tình trạng này cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhập học của trẻ, tỷ lệ nhập học đại học của những đứa nhỏ thuộc gia đình có mẹ đơn thân chỉ khoảng 23%.
Số vụ ly hôn hàng năm hiện nay vẫn ở mức cao, và nhiều khả năng chênh lệch thu nhập sẽ tiếp tục được nới rộng.
Chênh lệch vốn
Lý thuyết kinh tế truyền thống cho rằng, khi nền kinh tế phát triển, khoảng cách thu nhập giữa người lao động và nhà tư bản thu hẹp. Tuy nhiên, cuốn sách “Capital in the 21” năm 2013 của nhà kinh tế người Pháp, Toma Picketti đã khẳng định, suy nghĩ như vậy là sai lầm.
Nguyên nhân là do tốc độ tích lũy của cải. Cuốn sách này chứng minh rằng, của cải kiếm được từ thu nhập chẳng hạn như cổ phiếu, tích lũy nhanh hơn của cải kiếm được từ lao động.
Nói cách khác, ngay cả khi nền kinh tế phát triển, chênh lệch thu nhập sẽ không thu hẹp mà sẽ ngày càng mở ra.
